Ağaç dikmek yetmiyor: Doğa restorasyonunda neden başarısız oluyoruz?

Gizem Sezer Aktaş

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Özellikle tropikal kıyı ekosistemleri üzerine yapılan araştırmalar, mangrov restorasyon projelerinin bazı bölgelerde yüzde 70’e varan oranlarda başarısız olabildiğini gösteriyor. Avustralya’daki Queensland Üniversitesi’nden mangrov ekolojisi uzmanı Catherine Lovelock’a göre bunun temel nedenlerinden biri, restorasyon çalışmalarının çoğunlukla sınırlı kaynaklara ve teknik uzmanlığa sahip küçük topluluk grupları tarafından yürütülmesi.

Ancak sorun yalnızca kaynak eksikliği değil. Uzmanlara göre doğa restorasyonu çoğu zaman yanlış bir varsayımla başlıyor: ağaç dikmenin tek başına yeterli olduğu düşüncesi.

Sadece dikim odaklı yaklaşım neden başarısız oluyor?

Mangrov ormanları, kıyı koruması, karbon depolama ve geçim kaynakları açısından kritik öneme sahip ekosistemler. Buna rağmen birçok restorasyon projesinde dikilen fidanlar kısa sürede ölüyor ya da alanlar yeniden bozuluyor.

Bunun başlıca nedenleri arasında:

• Ekolojik koşullara uygun olmayan alan seçimi
• Su rejimi ve toprak yapısının göz ardı edilmesi
• Dikim sonrası bakım ve izleme eksikliği
• Yerel toplulukların süreçten kopması

yer alıyor.

Lovelock’a göre mangrovlar, yalnızca belirli koşullarda, özellikle gelgit döngüsünün doğru işlediği alanlarda sağlıklı şekilde büyüyebiliyor. Bu denge sağlanmadığında yapılan dikimler kalıcı bir ekosisteme dönüşemiyor.

Yeni yaklaşım: Aracı kuruluşlar ve çok paydaşlı model

Bu sorunları aşmak için son yıllarda “aracı kuruluşlar” olarak tanımlanan yeni bir model öne çıkıyor. Bu kuruluşlar projeleri doğrudan yürütmek yerine, yerel topluluklara finansman, teknik destek ve izleme kapasitesi sağlıyor.

Kaliforniya merkezli Seatrees adlı sivil toplum kuruluşu bu yaklaşımın öne çıkan örneklerinden biri. Kuruluş, Kenya, Meksika, ABD ve Endonezya’da mangrov restorasyon projelerine son beş yıldır destek veriyor. Seatrees’in rolü, ağaç dikmekten çok daha geniş bir çerçeveyi kapsıyor: finans sağlamak, bilimsel rehberlik sunmak, izleme sistemleri kurmak ve projelerin görünürlüğünü artırmak.

Seatrees program direktörü Leah Hays, bu desteğin özellikle “ağaç dikimini artırmak, hikâye anlatımı materyalleri üretmek ve bilim, izleme ve etki ölçümü alanlarında kapasite oluşturmak” için kritik olduğunu belirtiyor.

Kenya örneği: Sayının ötesinde bir restorasyon

Seatrees’in yerel ortağıyla birlikte Kenya’da yürüttüğü çalışmalar, restorasyonun nasıl daha etkili hale getirilebileceğini gösteriyor. Marereni ve Mida Koyu bölgelerinde yürütülen projelerde 30’dan fazla topluluk grubuna destek verilerek 1 milyondan fazla mangrov fidanı dikildi.

Ancak bu projeleri farklı kılan yalnızca dikim sayısı değil. Sahada:

• Fidanlıklar kuruldu ve korundu
• Su akışını iyileştirmek için hendekler açıldı
• Ormanlar yasa dışı kesime karşı devriye edildi
• Katılımcılara yaptıkları çalışmalar için ödeme yapıldı

Ayrıca elde edilen gelirlerin arıcılık, ekoturizm ve hayvancılık gibi alternatif geçim kaynaklarına yönlendirilmesi sağlandı. Bu yaklaşım, restorasyonun yalnızca ekolojik değil, aynı zamanda ekonomik olarak da sürdürülebilir olmasını hedefliyor.

Buna rağmen sahadan gelen veriler, tüm alanlarda başarı oranının eşit olmadığını gösteriyor. Seatrees’in izleme çalışmalarına göre bazı bölgelerde fidanların hayatta kalma oranı yüzde 50 civarında kalırken, iyi yönetilen alanlarda bu oran yüzde 80’e kadar çıkabiliyor. Bu fark, doğru planlama ve sürekli bakımın ne kadar kritik olduğunu ortaya koyuyor.

Başarıyı belirleyen unsur: İzleme ve şeffaflık

Uzmanlara göre restorasyon projelerinde en kritik unsurlardan biri, uzun vadeli izleme ve şeffaf raporlama. Hangi alanların başarılı olduğu, hangilerinde sorun yaşandığı düzenli olarak takip edilmediğinde, projeler tekrarlanan hatalarla ilerliyor.

Seatrees ve ortaklarının Kenya’da yürüttüğü çalışmalarda yalnızca fidanların hayatta kalma oranı değil; aynı zamanda biyoçeşitlilik, balık ve omurgasız türlerinin varlığı ve yerel toplulukların geçim koşulları da izleniyor. Yapılan topluluk anketlerinde katılımcıların büyük bölümü projelerin yaşam kalitelerini artırdığını belirtirken, yasa dışı ağaç kesiminin hâlâ önemli bir sorun olduğu da ortaya konuyor.

Bu tür şeffaf raporlamalar, hem başarıyı görünür kılıyor hem de eksikliklerin giderilmesi için veri sağlıyor.

GAP bölgesinde ağaçlandırma: Büyük ölçekli çaba, kritik sorular

Türkiye’de özellikle Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde yürütülen ağaçlandırma ve erozyon kontrol projeleri, doğa restorasyonu açısından önemli bir deneyim sunuyor. GAP İdaresi, Orman Bakanlığı ve TEMA iş birliğiyle yürütülen çalışmalar kapsamında 1998-2008 yılları arasında 1.006 hektar alanda 1 milyonun üzerinde fidan dikildi. Bölge genelinde okul bahçelerinden sulama kanallarına, mera alanlarından baraj çevrelerine kadar geniş bir alanda ağaçlandırma faaliyetleri gerçekleştirildi.

Projelerin temel hedefleri arasında erozyonun önlenmesi, barajların ekonomik ömrünün uzatılması, mera alanlarının iyileştirilmesi ve endemik bitkilerin korunması yer aldı.

Ancak küresel örneklerde olduğu gibi burada da kritik bir soru öne çıkıyor: dikilen bu fidanların ne kadarı uzun vadede hayatta kaldı ve işlevsel bir ekosisteme dönüştü?

Hevsel Bahçeleri: Doğal dengeye bir örnek

Diyarbakır’daki Hevsel Bahçeleri, doğayla uyumlu üretimin ve ekosistem sürekliliğinin önemli bir örneğini sunuyor. Dicle Nehri’nin taşkın döngüsüyle beslenen bu alan, yüzyıllardır varlığını sürdüren bir tarım ve yaşam ekosistemi.

Bu örnek, restorasyonun yalnızca müdahale ile değil, doğal süreçlerin anlaşılması ve korunmasıyla mümkün olduğunu gösteriyor.

Görünmeyen sorun: Kırsalda izleme eksikliği

Bölgedeki ağaçlandırma çalışmalarının önemli bir kısmı kent merkezleri dışında, geniş kırsal alanlarda yürütülüyor. Ancak bu alanlarda uzun vadeli izleme ve bakımın ne ölçüde sürdürüldüğü çoğu zaman kamuoyuna yansımıyor.

Kent içindeki projeler daha görünür ve takip edilebilirken, kırsaldaki uygulamaların durumu çoğu zaman belirsiz kalıyor. Bu durum, doğa restorasyonunun sahadaki gerçek etkisinin değerlendirilmesini zorlaştırıyor.

Restorasyon bir sistem meselesi

Gerek mangrov ekosistemleri üzerine yapılan küresel çalışmalar, gerekse Güneydoğu Anadolu’daki uygulamalar, doğa restorasyonunun tek boyutlu bir süreç olmadığını gösteriyor.

Ağaç dikmek önemli bir adım olsa da, tek başına yeterli değil. Başarılı bir restorasyon için:

• Ekolojik koşulların doğru analiz edilmesi
• Yerel toplulukların sürece aktif katılımı
• Uzun vadeli bakım ve izleme
• Şeffaf ve veri temelli raporlama

birlikte ele alınmak zorunda.

Doğa restorasyonu, yalnızca sayılarla ölçülen bir faaliyet değil; ekosistemlerin gerçekten yeniden kurulup kurulmadığını sorgulayan uzun soluklu bir süreç. (Haber Merkezi)

Kaynaklar:

https://www.gap.gov.tr/sayfa/plan-ve-program/programlar/ekonomik-kalkinma-projeleri/tamamlanan-projeler/agaclandirma-ve-erozyon-kontrolu-projesi

https://mail.google.com/mail/u/0/#all/FMfcgzQgLFfdhkTmFKBzgfLkRNCFmLCP

Lovelock, CE, Barbier, E., & Duarte, CM (2022). Mangrov restorasyonu zorluğunun üstesinden gelmek. PLOS Biology , 20 (10), e3001836. doi:10.1371/journal.pbio.3001836

Friess, DA, Gatt, YM, Ahmad, R., Brown, BM, Sidik, F., & Wodehouse, D. (2022). İddialı mangrov restorasyon hedeflerine ulaşmak, disiplinlerarası ve kanıta dayalı bir yaklaşım gerektirecektir. One Earth , 5 (5), 456-460. doi:10.1016/j.oneear.2022.04.013