Dülük Antik Kenti’ndeki Mithras Tapınağı Sahipsiz Kaldı: Tarihi Miras Yok Oluyor

Gizem Sezer Aktaş

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Gaziantep’e bağlı Dülük Antik Kenti’nde bulunan ve Roma döneminin önemli dini yapılarından biri olan Mithras Tapınağı, ilgisizlik ve sahipsizlik nedeniyle ciddi tehdit altındadır. MS 1. yüzyıldan itibaren kullanılan bu tapınakta, Mithras’ın boğayı öldürme sahnesi tasvir edilmektedir. Ancak yıllar içinde yapı zarar görmüş ve bölgeye dair koruma önlemleri yetersiz kalmıştır. Tarihi mirasa sahip çıkılmadığı takdirde, bu eşsiz kültürel değer yok olma tehlikesiyle karşı karşıya. Yetkililerden acil müdahale bekleniyor.

Bölgenin 3 Kasım 2024 tarihli görüntüleri:

Mithras Kültü

Roma tanrılarından birisi olan Mithras tarihsel kayıtlarda MS. 1. yüzyılın sonlarında görünmeye başlar ve MS. 4. yüzyılın sonlarında da kaybolur. Jüpiter ve Herkül gibi Greko-Romen dininin başlıca mitolojik figürlerinin aksine, hiçbir antik kaynak tanrının mitolojisini korumaz ve bu nedenle tüm bilgilerimiz anıtlardaki tasvirlerden ve edebi kaynakların Mithras kültünden sınırlı olarak bahsedilmesinden elde edilmiştir. Mithras tapınakları her zaman Mithras’ın boğayı öldürdüğü bir kabartmanın yer aldığı bir yeraltı mağarasıydı. Bu tapınak bugün bilinen adıyla bu “tauroktoni” her yerde aynı biçimde, ancak küçük farklılıklarla karşımıza çıkar. Bu kültte müritlerin ya da takipçilerinin tamamı erkekti ve ibadet için yedi farklı aşaması vardı. Her aşama için de farklı ritüel yemekleri düzenlenirdi. Antik yazar Justin Martyr, kültün ritüel yemeklerinden birinden Hıristiyanlığın bir parodisi olarak bahsetmiştir. Bazı spekülatif pasajlarda Cumont zaman zaman bazı Mithraik fikirleri Hristiyan terimleriyle yorumlamaya da çalışmıştır. Bunun sonucunda çeşitli modern mitler ortaya çıkmıştır. Bunlar eski bilimsel literatürde ve bazen bugün bile uzman olmayan akademik literatürde gerçek olarak görünmektedir. Çoğunlukla bu hatalar bilimsel olmayan literatürde yer almaktadır.

            Mithras Kültü için yapılan araştırmalara bakacak olursak; Mithras üzerine modern çalışmalar 1900’lü yılların başlarında Franz Cumont’un Textes et Monuments (TMMM) adlı eseriyle başlamıştır. İki ciltlik bu çalışmada tüm antikçağ kanıtları toplanmıştır. Cumont, Mithras’ın yalnızca eski Hint-Pers tanrısı Mitra ya da Mithra’nın Romalı biçimi olduğunu varsaymıştır. 50’li yılların ortalarında Cumont’un öğrencisi Maarten Josef Vermaseren, son 50 yılın arkeolojik keşiflerini de ekleyerek yeni bir anıtlar koleksiyonu olan CIMRM’yi yayınladı, ancak arkeolojinin Cumontçu teoriyi ne kadar zayıf bir şekilde desteklediğini de vurguladı. 1971 yılında düzenlenen uluslararası Mithraic çalışmaları konferansında, Cumont’un teorisi kültün Roma kökenli olması lehine terk edildi. Vermaseren’in kendisi de 1975 yılında Cumont’un teorisini reddetmiştir.

            Kült efsanesi

            Kült mitinin temel versiyonu edebi kaynaklarla, ancak öncelikle tapınaklardaki kült resimlerindeki tasvirlerle kanıtlanmıştır. Bu tasvirleri yorumlamak zordur. Mithras’ın bir kayadan doğduğu kesindir. Tapınaklarında tauroktonide bir boğayı avlarken ve öldürürken tasvir edilir (aşağıdaki bölüme bakınız). Daha sonra kendisine diz çöken güneşle karşılaşır. İkili daha sonra el sıkışır ve boğa parçalarıyla yemek yerler. Bununla ilişkili inançlar hakkında çok az şey bilinmektedir. Euboulos ve Pallas tarafından yazılan eski külte ait veriler yok olmuştur. Tanrının adı Latince anıtlarda kesinlikle Mithras (‘s’ ile) olarak verilmiştir, ancak Yunanca’da Mithra kullanılmış olabilir. Bazı anıtlar efsanenin ek bölümlerini göstermektedir. Dura Europos’taki resimlerde (CIMRM 42) hikâye Jüpiter’in devlere karşı savaşmasıyla başlar. Bunu, üzerinde bir ağacın yaprakları bulunan bir kayaya yaslanmış sakallı bir figürün gizemli tasviri takip eder.  Bu figürün bazen Oceanus olduğu düşünülmektedir. Daha sonra normal efsane tasvir edilir.Suriye’deki Hawarte’de bulunan boyalı Mithraeum’da başka sahneler de görülür. Mithras ayaklarının dibinde zincire vurulmuş bir iblisle tasvir edilirken, başka bir sahnede iblisler tarafından yönetilen bir şehre saldırırken resmedilmiştir. Bu sahneler normal efsaneyi takip ediyor gibi de görünmektedir.

            Tarihi

            Antik metinlerde “Mithras’ın gizemlerinden ve taraftarlarından ’Perslerin gizemleri” olarak bahsedilir. Ancak Perslerle gerçekten bir bağlantısı olup olmadığı konusunda büyük tartışmalar vardır ve kökenleri oldukça belirsizdir. Mithras’ın gizemleri MS 1. yüzyıla kadar uygulanmamıştır. Benzersiz yeraltı tapınakları ya da Mithraea, arkeolojide MS 1. yüzyılın son çeyreğinde aniden ortaya çıkar. MS. 2. ve 3. yüzyılda, bazıları bu dönemde yeniden inşa edilen ve genişletilen çok sayıda Mithraum vardır.

            Mithraeum

            Bir Mithras tapınağı olan Mithraeum’un mimarisi çok belirgindir. Porphyry, Eubolus’un kayıp el kitabından alıntı yaparak Mithras’a bir kaya mağarasında tapınıldığını belirtir. Mithraeum, Mithras’ın boğayı öldürdüğü bu mağarayı yeniden üretir. Odanın biçimi, her iki yanında yükseltilmiş bir podyum bulunan merkezi bir koridoru şeklindedir. Mithraea’lar genellikle pınarların ya da akarsuların yakınında yer alır; bazı Mithraik ritüeller için tatlı suya ihtiyaç duyulduğu anlaşılmaktadır ve genellikle yapıya bir havuz eklenmiştir. Girişte genellikle bir narteks ya da ön oda ve genellikle depolama ve yiyecek hazırlama için başka yardımcı odalar bulunur. Mithraeum terimi moderndir; İtalya’daki yazıtlarda genellikle spelaeum olarak adlandırılırken İtalya dışında ise templum olarak adlandırılmaktadır.

Her Mithraeum’un merkezinde Mithras’ın kutsal bir boğayı öldürdüğü bir tasvir yer alırdı; buna tauroktoni denirdi. Resim bir kabartma ya da ayaklı olabilir ve yan detaylar mevcut olabilir ya da olmayabilir. Ortadaki parça, Anadolu giysileri içinde ve Frig başlığı giymiş Mithras’tır; bitkin düşmüş boğanın üzerine diz çökmüş, sol eliyle boğayı burun deliklerinden tutmakta ve sağ eliyle boğayı kesmektedir. Bunu yaparken omzunun üzerinden Sol figürüne doğru bakmaktadır. Bir köpek ve bir yılan kana doğru uzanır. Bir akrep boğanın cinsel organını yakalar. Mithras gibi giyinmiş iki meşale taşıyıcısı her iki tarafta yer alır; meşalesi yukarı dönük olan Cautes aşağı dönük olan ise Cautopates’dir.

Olay, Mithras’ın boğayı avladıktan, ona bindikten ve onu yorduktan sonra içine taşıdığı bir mağarada gerçekleşir. Bazen mağara, üzerinde Zodyak’ın on iki burcunun göründüğü bir daire ile çevrilidir. Mağaranın dışında, sol üstte, genellikle bir quadriga süren, alevli tacıyla Romanın resmi tanrısı ve askerlerin koruyucusu Güneş Tanrısı Sol (Sol Invictus “Batmayan Güneş”) yer alır. Bir ışık ışını genellikle güneşten aşağıya uzanarak Mithras’a dokunur. Sağ üstte hilal şeklindeki ayıyla Luna, bir savaş arabası sürerken tasvir edilir. Bazı tasvirlerde ise merkezi tauroktoni solda, üstte ve sağda Mithras anlatısındaki olayları gösteren bir dizi yan sahne ile çerçevelenmiştir; Mithras’ın kayadan doğması, su mucizesi, boğanın avlanması ve binilmesi, kendisine diz çöken Sol ile karşılaşması, Sol ile el sıkışması ve onunla boğa parçalarından oluşan bir yemeği paylaşması ve bir araba içinde göğe yükselmesi şeklindedir.

Mithras tapınakları imparatorlukta yaygındır; çok dengesiz dağılmış olsalar da Roma, Ostia, Numidya, Dalmaçya, Britanya ve Ren/Tuna sınırı boyunca önemli sayıda bulunurken; Yunanistan, Mısır ve Suriye’de ve Türkiye’de daha azdır. Şu anda 500’e yakın Mithras Kültüne alan tespit edilmiştir. Türkiye’de yapılan çalışmalarla her geçen gün bölgemizde Mithras Kültü ve tapınağı keşfedilmektedir. Son yıllarda Zerzavan Kalesinde Prof. Dr. Aytaç COŞKUN’un yapmış olduğu kazı çalışmalarıyla birlikte Mithras kültü ile ilgili yeni veriler ortaya çıkmıştır. Mithras kültü Roma askerleri arasında yayılan, saygı gören bir inanıştır. Bu nedenle Roma İmparatorluğunun Doğu sınırı olan günümüz Türkiye’nin Doğu ve Güneydoğu Bölgelerinde bu kültün oldukça yaygın olması gerekmektedir. Gaziantep bu anlamda önemli bir konumdadır. Birçok kültür katmanına sahip olan Dülük (Doliche) Antik Kenti ve çevresinde bu kültün izleri vardır fakat bu konu şimdilik gündeme gelmemiştir. (Haber Merkezi)