Yabani Formdan Evcilleşen Bitkiler

Ebru Bozlar

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

İnsanın (Homo sapiens) yaklaşık iki milyon yıl önce ortaya çıkıştığı bilinmektedir ve bu sürenin yaklaşık 990.000 yılında varlığını avcılık, balıkçılık ve yiyecek toplayıcılığına dayanan bir yaşam tarzı ile sürdürmüştür. Daha sonra, yaklaşık olarak M.Ö. 10.000 civarında, ilk bitki ve ardından ilk hayvan türleri evcilleştirilmiştir. Peki evcilleştirme nedir? İngilizce de ‘Domestication’ olarak geçen kelime dilimize evcilleştirme olarak çevrilse de domestikasyon, ehlileştirme, kültüre alma terimleri de kullanılabiliyor. Evcilleştirme veya domestikasyon, yabani bitkilerin insanlar tarafından yetiştirilmeye başlanmasıyla oluşan ve insanın hayatta kalması için kritik öneme sahip yeni türlerin ve/veya farklılaşmış popülasyonların ortaya çıkmasına yol açan bir ortak evrim süreci olarak tanımlanıyor. Tabi bu süreç çok uzun dönemleri kapsıyor.

Evcilleştirme ve daha ileri tarım evrimi, bitki fenotiplerini değiştirmiştir. Tarım bitkileri ile vahşi ataları arasında, organ boyutları, biyokütle dağılımı, büyüme alışkanlıkları ve fenoloji gibi çelişkili özellikler bulunmaktadır. Bu özellikler, tarım arazilerinin verimini ve diğer ekosistem hizmetlerini etkileyebilir. Resimde, Ekvador ve Peru’nun kuru kıyı alçak bölgelerine özgü olan Solanum pimpinellifolium L. (domatese ait vahşi ata, solda) ile evcilleştirilmiş domates olan Solanum lycopersicum L. (sağda) çizimleri yer almaktadır. (Çizimler Nieves Martín Robles tarafından yapılmıştır.)

Bugün, hızla artan dünya nüfusu ve iklim değişikliği gibi zorluklarla karşı karşıya olduğumuz bir dönemde, bitkilerin evcilleştirilmesinin önemi daha da belirgin hale gelmiştir. Evcil hale getirme ve ıslah çalışmaları, yerli bitkilerin verimini, besin kalitesini ve tarımsal uygulamalara uyum yeteneğini artırmıştır. 1960’ların ortalarından bu yana, temel gıdaların verimi etkileyici bir şekilde, ancak doğrusal oranlarda artış göstermektedir. Ancak, mevcut demografik büyüme, artan gıda taleplerini karşılamak için üssel artışlar gerekmektedir ve bu talepler artık karşılanamamaktadır. Doğal bitkilerin korunması, biyoçeşitliliğin sürdürülmesi, ekosistemlerin dengesi açısından büyük önem taşısa da tarım söz konusu olduğunda daha dayanıklı ve verimli bitki türlerinin geliştirilmesi, gıda yetersizliği sorununu aşmak ve sürdürülebilir tarım uygulamalarını desteklemek için kritik bir gereklilik olarak karşımıza çıkmaktadır. Sonuç olarak, bitkilerin evcilleştirilmesi ve ıslah çalışmaları, insanlığın geleceği için sadece bir tarımsal dönüşüm değil, aynı zamanda ekosistem sağlığını koruma ve toplumsal refahı artırma yolunda atılmış önemli bir adımdır.

Kaynaklar

Alseekh, S., Scossa, F., Wen, W., Luo, J., Yan, J., Beleggia, R., … & Fernie, A. R. (2021). Domestication of crop metabolomes: Desired and unintended consequences. Trends in Plant Science, 26(6), 650-661.

Baskıcı, M. (1998). Evcilleşme tarihine kısa bir bakış. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 53(01).

Milla, R., García‐Palacios, P., & Matesanz, S. (2017). Looking at past domestication to secure ecosystem services of future croplands. Journal of Ecology, 105(4), 885-889.

Purugganan, M. D. (2019). Evolutionary insights into the nature of plant domestication. Current Biology, 29(14), R705-R714.