Yer seviyesindeki ozon kirliliği gezegen sağlığı için giderek artan bir tehdit oluşturuyor

Gizem Sezer Aktaş

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Son yıllarda, troposferik ozonun küresel bir tehdit haline gelmesi, dünya genelinde ciddi sağlık ve çevresel sorunlara yol açıyor. Bu ozon, özellikle sıcaklıkların arttığı ve hava kirliliğinin yoğun olduğu bölgelerde, başta kalp-damar hastalıkları ve solunum yolu rahatsızlıkları olmak üzere pek çok sağlık sorununa yol açıyor.

Troposferik Ozon: Küresel İklim Krizinin Yerel Yüzü Güneydoğu Anadolu’da Derinleşiyor

Türkiye’nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi, artan ozon seviyelerinden en çok etkilenen bölgelerden biri haline gelmiş durumda. Anız ve orman yangınları, bölgedeki sanayi tesisleri ve tarımsal faaliyetlerin hızla artması, troposferik ozon birikimini artırarak, halk sağlığını tehdit ediyor.

• Stratosferde yaşamı koruyan ozon tabakası, troposferde (yer yüzeyine yakın atmosfer katmanı) insan sağlığı ve çevre için tehlikeli bir hava kirleticisine dönüşüyor. Troposferik ozon (O₃), doğrudan salınan bir kirletici olmamakla birlikte, metan (CH₄), azot oksitler (NOₓ) ve uçucu organik bileşiklerin (VOC’ler) güneş ışığıyla kimyasal reaksiyona girmesi sonucu oluşur.
• Bu bileşikler çoğunlukla insan kaynaklıdır: fosil yakıtların yakılması, sanayi faaliyetleri, motorlu taşıt emisyonları, enerji santralleri, tarım ve biyokütle yakımı gibi süreçlerde atmosfere yayılır. Son yıllarda özellikle tropikal ve sıcak iklim kuşağında troposferik ozon seviyelerinde ciddi artışlar gözlenmektedir.
• Uluslararası bilim çevreleri bu sorunu “ozon-iklim cezası” olarak adlandırmakta; çünkü sıcaklıkların artmasıyla bu reaksiyonlar daha hızlı gerçekleşmekte, durgun hava sistemleri ise yer seviyesinde kirli havanın birikmesine neden olmaktadır. Bu durum, insan sağlığı, tarım verimliliği ve ekosistemler üzerinde zincirleme etkiler yaratmaktadır.

Küresel Veriler Işığında Ozonun Etkileri

Yapılan araştırmalar, yer seviyesindeki ozonun yılda yüz binlerce erken ölüme yol açtığını ortaya koymaktadır. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve Küresel Hava Durumu ve Sağlık Gözlem Ağı (GAHP), ozonun özellikle kalp-damar hastalıkları, solunum yolu hastalıkları ve çocuklarda gelişim bozukluklarıyla ilişkili olduğunu bildiriyor.

Birleşmiş Milletler destekli İklim ve Temiz Hava Koalisyonu (CCAC) verilerine göre, ozon aynı zamanda tarımsal üretkenliği düşürmekte, fotosentezi engellemekte ve polinatör canlıları olumsuz etkilemektedir. Ozonun orman büyümesini sınırlaması da uzun vadede karbon tutulum kapasitesini azaltarak iklim değişikliğini hızlandırmaktadır.

2024 yılı, kayıtlara geçmiş en sıcak yıl oldu. Avrupa ve Asya’nın birçok yerinde yaz aylarında sıcak hava dalgaları sırasında ozon seviyeleri rekor düzeye ulaştı. Hindistan, Latin Amerika ve Afrika gibi tropikal bölgelerde, ozon kirliliği kentlerden kırsal alanlara kadar yayıldı.

Yerelleşen Kriz: Güneydoğu Anadolu’da Ozon Yükü Artmakta

Küresel dinamiklerin yerel yansıması Türkiye’nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi‘nde açıkça görülmektedir. 2023 ve 2024 yıllarında bölge, ardı ardına çıkan anız ve orman yangınlarıyla sarsılmıştır. Bu olayların her biri, hem bölgesel ekosistem üzerinde hem de hava kalitesinde ciddi tahribatlara yol açmıştır.

Öne çıkan yangınlar:

• Haziran 2024 – Diyarbakır ve Mardin arasında çıkan anız yangını: 11 kişi hayatını kaybetti, 78 kişi yaralandı.

• Ağustos 2023 – Diyarbakır, Şırnak ve Hakkâri orman yangınları: Geniş ormanlık alanlar tahrip oldu.

• Temmuz 2023 – Tarım alanlarında yangınlar (Gaziantep, Siirt, Derik, Sur): Yüzlerce dönüm buğday tarlası kül oldu.

Bu yangınlar sırasında açığa çıkan metan, karbon monoksit ve azot oksitler ozon öncüllerinin başlıca kaynaklarıdır. Özellikle yaz aylarında sıcaklığın 40°C’yi aştığı bu coğrafyada durgun hava olayları sıkça görülmekte ve troposferik ozon birikimi hızlanmaktadır.

Sağlık, Sanayi ve Bebek Ölümleri: Çok Boyutlu Bir Etki

Bölge halkı için bu durum sadece çevresel değil, sağlık ve sosyoekonomik düzeyde de bir tehdit oluşturmaktadır. Yer seviyesi ozon; akciğer dokusuna zarar verir, astımı tetikler, solunum yollarında iltihaplanmaya yol açar. Uzun süreli maruziyet ise kalp-damar hastalıkları ve erken ölümlerle ilişkilidir.

Sağlık Bakanlığı ve TÜİK verilerine göre, Güneydoğu Anadolu’da bebek ölüm oranları Türkiye ortalamasının üzerindedir. Bu oranların yüksekliği, çevresel kirleticilere maruz kalma, düşük hava kalitesi ve yetersiz sağlık altyapısıyla ilişkilendirilmektedir.

Ayrıca, bölgedeki sanayi tesislerinin sayısı son on yılda hızla artmıştır. Özellikle tekstil, petrokimya ve enerji sektörlerinde yaşanan büyüme, emisyon kaynaklarını çeşitlendirmekte; dolayısıyla ozon öncüllerinin yayılımını da artırmaktadır.

İklim ve Hava Kalitesi Birlikte Düzenlenmeli

Troposferik ozonun oluşturduğu kriz, sadece bir hava kirliliği meselesi değil, aynı zamanda iklim değişikliği, halk sağlığı ve tarımsal üretim gibi çok katmanlı bir sorundur. Güneydoğu Anadolu, bu krizden etkilenme potansiyeli en yüksek bölgelerden biridir.

Bilimsel öneriler şunları içermektedir:

• Fosil yakıt kullanımının kademeli olarak azaltılması.
• Sanayi ve enerji sektörlerinde emisyon kontrol önlemlerinin artırılması.
• Tarımda anız yakmanın kesin olarak yasaklanması ve alternatif yöntemlerin teşvik edilmesi.
• Hava kalitesi izleme istasyonlarının artırılarak troposferik ozon verilerinin şeffaf biçimde yayımlanması.
• Ozon kirliliğinin bebek sağlığı ve genel halk sağlığı üzerindeki etkilerini inceleyen bölgesel araştırmaların desteklenmesi.

Türkiye’nin çevre ve iklim politikalarının, ozon kirliliğini göz ardı etmeksizin, bütüncül bir bakışla ele alınması gerekmektedir. Aksi takdirde, küresel bir atmosferik sorun olan troposferik ozon, Güneydoğu’da sessiz ama ölümcül bir krize dönüşmeye devam edecektir.